Anlamı
gözetlemek:
'İsterseniz siz masanın altından dikiz edin ama belli olmasın.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Dikiz etmek, gözetlemektir. Deyimin geçmek fiilli bir eşi de vardır: dikiz geçmek. Tanım gözetlemeye bir yer, bir zaman ya da bir amaç bağlamaz. Gözetlenen bir kişi, bir kalabalık, bir oda ya da bir sokak olabilir. Gözetleyen kişi bir kapı aralığından, bir perdenin arkasından ya da bir duvarın ötesinden bakabilir. Deyimin öznesi gözetleyen kişidir; gözetlenen şey nesne olarak gelir. Sözlük gözetlemenin sebebini belirtmez; merak, şüphe ya da bir oyun olabilir. Kalıp bir çocuk oyununda, komşular arasında geçen bir olayda ya da bir güldürü sahnesinde yer alabilir. Gözetleme kısa bir bakış da olabilir, uzun bir izleme de. Dikiz sözcüğüne sözlük bu maddede ayrı bir anlam vermez; anlam bütün kalıba aittir.
Örnek Cümleler
- Yeni gelen öğretmeni merak eden öğrenciler, kapının camından sınıfı dikiz edip sıralarına koştular.
- Saklambaçta ebe olan Ali, gözlerini kapatmış gibi yapıp parmaklarının arasından arkadaşlarını dikiz ediyordu.
- Karşı apartmana taşınan çifti perdenin arkasından dikiz geçen yaşlı komşu, kamyondan inen eşyaları tek tek saydı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümlede konuşan, karşısındakilere masanın altından dikiz edebileceklerini söyler: İsterseniz siz masanın altından dikiz edin ama belli olmasın. Gözetlemenin yeri masanın altıdır. Konuşan bir de koşul koyar: bu iş fark edilmeden yapılmalıdır.
Erketelik yapmanın sözlükteki karşılığı da gözetlemektir. Anlam bakımından iki kalıp aynı yere varır. Ayrılık sözcük seçimindedir: birinde dikiz, ötekinde erketelik geçer; yardımcı fiil de birinde etmek, ötekinde yapmaktır.
Bu atasözü, bir kimseye ya da nesneye bakılmasını kimsenin önleyemeyeceğini söyler. Dikiz etmek ise gözetlemektir; tanıktaki gibi belli edilmeden de yapılabilir. Atasözü bakmayı engellenemez sayar, deyim bakışın gizlenebildiği bir durumu adlandırır.