Deyim

Dikize Almak Ne Demek?

Anlamı

gözetlemek:
'Jale ... bilmem ben onu yine yakın dikize almış mıydım?' -S. Birsel.

Detaylı Açıklama

Dikize almak, sözlükte gözetlemek diye açıklanan bir deyimdir. Gözetlenen insan ya da yer belirtme ekiyle verilir: onu dikize almak, kapıyı dikize almak. Deyimin öznesi izleyen kişidir. Tanım bu izlemenin amacını ya da süresini söylemez. Kişi merak ettiği bir komşuyu, şüphelendiği bir yabancıyı ya da hoşlandığı birini dikize alabilir. Gözetleme bir pencereden, bir kafe masasından ya da bir bahçe duvarının ardından yapılabilir. İzlenen kişi bundan habersiz olabilir. Kalıp bir zarfla da nitelenebilir; böylece izlemenin biçimi belirtilir. Bir romanda, bir mahalle hikâyesinde ya da arkadaşlar arasında bir şakada geçebilir. Gözetlenen yalnız insan değildir; bir hayvan, bir araç ya da bir giriş kapısı da dikize alınabilir. Sözlük bu deyime mecaz ya da ikinci bir anlam vermez.

Örnek Cümleler

  1. Bahçeye her akşam giren kediyi yakalamak isteyen dedem, mutfak penceresinden çitin dibini dikize aldı.
  2. Kantinde sürekli onun masasına bakan Can, hoşlandığı kızı iki haftadır sessizce dikize alıyor.
  3. Gece yarısı sokakta dolaşan yabancı arabadan şüphelenen bekçi, köşedeki ağacın arkasından aracı dikize aldı.

Diğer Deyimler ve Atasözleri

Sıkça Sorulan Sorular

Konuşan, Jale'yi yine yakın dikize alıp almadığını kendine sorar: bilmem ben onu yine yakın dikize almış mıydım? Yine sözcüğü bu gözetlemenin daha önce de olduğunu gösterir. Yakın sözcüğü izlemenin mesafesini de sıkılığını da niteleyebilir; alıntı hangisinin kastedildiğini belirlemez.

Sözlük dikiz etmeyi de dikize almayı da gözetlemek diye açıklar; anlamca aralarında fark yoktur. Ayrılık yardımcı fiildedir: birinde etmek, ötekinde almak kullanılır. Dikiz etmenin geçmek fiiliyle kurulan bir biçimi de vardır.

Bu atasözü, iş sahiplerinin denetimlerini sürekli yaparlarsa işlerin yolunda gideceğini söyler. Dikize almak ise gözetlemektir ve bir amaca bağlanmaz. Atasözündeki göz işi denetleyen sahibin gözüdür; deyimde gözetleyenin kim olduğu ve neden izlediği açık bırakılır.