Anlamı
koşmaktan, yürümekten ve yorulmaktan çok susamak:
'Koştu koştu da dili bir karış sarktı.' -S. F. Abasıyanık.
Detaylı Açıklama
Dili bir karış dışarı çıkmak, koşmaktan, yürümekten, aşırı yorulmaktan ya da susuz kalmaktan perişan olacak kadar bitkin düşmeyi anlatan bir deyimdir. İnsan nefes nefese kalır, dili dışarı sarkacakmış gibi olur; söz buradan doğan görünümü abartılı biçimde anlatır. Deyimde hem bedensel yorgunluk hem susuzluk hissi vardır. Özellikle çocukların oyundan sonra, yolcunun uzun yürüyüş sonunda ya da sıcakta çalışan kişinin hâli için çok doğal görünür. Kullanımında biraz mizah, biraz acıma bulunabilir. Bedeni tükenen insanın yüzüne ve nefesine yansıyan hali tek cümlede görünür kılar. Gündelik Türkçede canlı, resimli ve kolay anlaşılan bir anlatım gücüne sahiptir. Bu kullanım, sözün yalnız kelime anlamıyla değil, sosyal ilişki içindeki etkisiyle de yaşadığını gösterir; bu yüzden bugün de kolayca bağlama oturur.
Örnek Cümleler
- Saatlerce parkta koştuktan sonra nefes nefese kalıp dili bir karış dışarı çıktı.
- Yokuşu tek solukta çıkınca çocuğun dili bir karış dışarı çıktı.
- Sıcağın altında saatlerce yürüyen yolcuların dili bir karış dışarı çıkmıştı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü bedensel tükenmişliği somut bir görüntüyle anlatır. Nefes ve dil üzerinden kurulan resim, aşırı yorulmayı anında görünür hâle getirir. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Sıcak havada uzun yürüyüş, koşu, oyun ve ağır iş sonrası kullanıldığında susuzluk duygusu daha belirgin olur. Çünkü bedenin tükenişi ağız kuruluğuyla birlikte düşünülür. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Abartılı görüntü, yorgunluğu biraz komik ama tanıdık bir biçimde anlatır. Böylece deyim hem acınacak hem gülümseten bir tablo kurar. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.