Anlamı
susuzluktan ağzı kurumak, çok susamak:
'Kupkuru dili damağına yapışıyor, boğazından midesine doğru...' -E. E. Talu.
Detaylı Açıklama
Dili damağına yapışmak, susuzluktan ağzı kurumak, çok susamaktır. Kalıbın bir eş biçimi de vardır: dili damağı kurumak. Susuzluk ağzın kurumasına yol açar; deyim bu kuruluğu anlatır. Kişi uzun süre su içmemiş, sıcakta kalmış ya da tuzlu bir şey yemiş olabilir. Tanımdaki çok sözü, hafif bir susamanın bu kalıba girmediğini gösterir. Bir çöl yolculuğunda, bir hasta yatağında, bir yaz günü tarlada ya da bir sınav sırasında geçebilir. Sözlük susuzluğun sebebini sınırlamaz. Kalıp bir anlatıda kişinin bedensel hâlini canlandırmak için kullanılabilir. Dil ile damak, ağzın içinde birbirine değen iki yerdir; kalıp kuruluğu bu iki yerin birbirine yapışmasıyla anlatır. Eş biçimde ise yapışmak yerine kurumak fiili gelir.
Örnek Cümleler
- Çölde yolunu kaybeden sürücünün suyu öğlene doğru bitti; akşama kadar dili damağına yapıştı.
- Ameliyat öncesi on iki saat su içemeyen hastanın dili damağına yapışmıştı; hemşireden ıslak bir bez istedi.
- Öğlen tuzlu hamsi yiyen çoban, matarasını köyde unuttuğunu dağda fark etti; sürüyü indirirken dili damağına yapışmıştı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümlede dil kupkuru diye nitelenir: Kupkuru dili damağına yapışıyor, boğazından midesine doğru... Kuruyan dil damağa yapışır; susuzluk bu yapışmayla görünür olur. Cümle yarıda kesilmiştir; devamında ne anlatıldığı tanıkta yer almaz.
Dili bir karış dışarı çıkmak da çok susamaktır; ama sözlük bu susuzluğu koşmaya, yürümeye ve yorulmaya bağlar. Dili damağına yapışmakta ise sebep yalnız susuzluktur ve ağzın kuruması öne çıkar. Biri yorgunluğun, öteki kuruluğun görüntüsünü kullanır.
Boğazı kurumak, sözlükte çok susamak diye açıklanır. Dili damağına yapışmanın tanımında da aynı anlam vardır; ayrıca ağzın kuruduğu söylenir. İki deyim susuzluğu bedenin iki ayrı yerinde gösterir: biri boğazda, öteki ağızda.