Anlamı
konuşamaz olmak, sesi soluğu çıkmamak:
'Kılıcı görünce dili boğazına aktı hayranlığından.' -Y. Kemal.
Detaylı Açıklama
Dili boğazına akmak, korku, şaşkınlık, hayranlık ya da ani bir çarpılma duygusu yüzünden insanın konuşamaz hâle gelmesini anlatan bir deyimdir. Kişi söyleyecek sözü olsa bile sesi kesilir, dili tutulur gibi olur. Buradaki anlatım güçlü bir bedensel tepkiyi görünür kılar; sanki dil geri çekilmiş, sözün yolu kapanmıştır. Bu yüzden deyim çok ani ve sarsıcı duygular için uygundur. Korkudan dili boğazına akabilir, hayranlıktan dili boğazına akabilir; önemli olan konuşmayı kesen yoğun etkidir. Günlük dilde özellikle beklenmedik olaylar karşısındaki donup kalma hâli için kullanılır. Sözü, sessizliğe dönüşen bir duygu darbesi olarak tasvir eden çarpıcı bir anlatımdır. Bu kullanım, sözün yalnız kelime anlamıyla değil, sosyal ilişki içindeki etkisiyle de yaşadığını gösterir; bu yüzden bugün de kolayca bağlama oturur.
Örnek Cümleler
- Kapıda hiç beklemediği kişiyi görünce dili boğazına aktı, tek kelime edemedi.
- Büyük ödülü kazandığını duyunca dili boğazına aktı ve yerinde kalakaldı.
- Bir anda öyle şaşırdı ki dili boğazına aktı ve uzun süre konuşamadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü iki durumda da ortak olan şey, duygunun şiddetinin sözü kesmesidir. Deyim, duygunun türünden çok etkisinin gücünü öne çıkarır. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Dili boğazına akmak daha çok ani bir duygusal çarpılma sonucu konuşamamayı anlatır. Dili ağırlaşmak ise daha çok hastalık ve bedensel zayıflıkla ilişkilidir. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Çünkü olayın bedende yarattığı kesintiyi doğrudan hissettirir. Konuşmanın birden kesilmesi, şaşkınlığın şiddetini okuyana hemen geçirir. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.