Anlamı
1) konuşamamak; 2) beklenmedik bir durum karşısında heyecanlanmak, hayranlık duymak:
'Kızları gördün, ağzın dilin tutuldu gayri.' -N. Cumalı.
Detaylı Açıklama
Dili tutulmak, sözlükte iki anlamla yer alır. Birinci anlamı konuşamamaktır; tanım bunun nedenini belirtmez. Kişi bir korku, bir hastalık ya da bir şaşkınlık anında ağzını açamaz hâle gelebilir. Sevinçli bir haber de, korkutucu bir olay da bu sonucu doğurabilir. İkinci anlam beklenmedik bir durumla ilgilidir: kişi heyecanlanır ya da hayranlık duyar. Bu anlamda tanım konuşmayı anmaz; heyecanı ve hayranlığı anar. Birinci anlam bir kaza yerinde, bir sınavda ya da bir mahkeme salonunda görülebilir. İkinci anlam bir manzara, bir sanat eseri ya da uzun zamandır görülmeyen biriyle karşılaşma karşısında ortaya çıkabilir. Beklenmedik olmak ikinci anlamın koşuludur; tanıdık bir kişi ya da bilinen bir şey de beklenmedik bir anda karşıya çıkınca bu duyguyu doğurabilir. Heyecanlanan kişi genç de olabilir, yaşlı da.
Örnek Cümleler
- Kazayı gören tanık polisin sorularına cevap veremedi; dili tutulmuştu, yalnız eliyle arabanın geldiği yolu gösterdi.
- Gün doğarken yüzlerce balon vadiden birden yükselince turistlerin dili tutuldu, kimse fotoğraf çekmeyi bile düşünemedi.
- Yıllardır görmediği oğlunu kapısının önünde bulan yaşlı kadının dili tutuldu, gözleri doldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Sözlük bu cümleyi ikinci anlamın altında verir: Kızları gördün, ağzın dilin tutuldu gayri. Konuşan, karşısındakinin kızları görünce heyecanlandığını ve onlara hayran kaldığını söyler. Cümlede dil yalnız değildir, ağızla birlikte anılır.
Sözlük ağzı dili tutulmak için de aynı iki anlamı verir: konuşamamak; beklenmedik bir durum karşısında heyecanlanmak, hayranlık duymak. Bu yüzden iki kalıp anlamca birbirinin yerine geçebilir. Uzun söyleyişte ağız da anılır, kısa olanda yalnız dil.
Küçük dilini yutmak şaşırmak, donakalmaktır. Dili tutulmanın ikinci anlamında ise kişi umulmadık bir şey karşısında heyecanlanır ya da hayranlık duyar. Aynı sahnede iki deyim birlikte kurulabilir; tanımlarındaki duygular ise birbirinden ayrıdır.