Anlamı
bir sözü söylemeye gönlü razı olmak:
'Süleyman Kâhyaya söylemeye kimsenin dili varmıyor, gücü yetmiyordu.' -Y. Kemal.
Detaylı Açıklama
Dili varmak, bir sözü söylemeye gönlü razı olmaktır. Deyim söyleyenin isteğine bakar: söz söylenebilir, ama kişi bunu içinden kabullenmelidir. Kalıp olumsuz biçimde de kurulur: dilim varmıyor; bu durumda kişi bir şeyi söylemeye gönlünü razı edemez. Söylenmesi güç söz acı bir haber, bir suçlama, bir ret ya da bir itiraf olabilir. Tanım sözün neden söylenemediğini belirtmez; konuşanın gönlünün razı olup olmamasına bakar. Söylenecek şey bir ad-fiille anılabilir: söylemeye, anlatmaya, sormaya dili varmamak. Karşıdaki kişi bir aile büyüğü, bir dost, bir hasta ya da bir çocuk olabilir. Söz, bir toplulukta kimsenin bir şeyi dile getiremediği durumda da kurulabilir. Haber verilecek bir evde, bir hastane koridorunda ya da bir köy odasında geçebilir.
Örnek Cümleler
- Hastanın kızına babasının ameliyattan çıkamadığını söylemeye genç doktorun dili varmadı, başhekimi çağırdı.
- Yıllarca emek verdiği öğrencisine tezinin reddedildiğini bildirmeye hocanın bir türlü dili varmıyordu.
- Annemin pişirdiği yemeğin tuzsuz olduğunu söylemeye kimsenin dili varmadı, herkes tabağını sessizce bitirdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hiç kimsenin: Süleyman Kâhyaya söylemeye kimsenin dili varmıyor, gücü yetmiyordu. Yazar deyimi gücü yetmemekle yan yana koyar; ikisi birlikte söylemenin ne kadar zor olduğunu gösterir. Sözün kime yöneldiği de bellidir: Süleyman Kâhya.
Ağzı varmamak, söylemeye, açıklamaya gönlü elvermemektir ve sözlükte olumsuz kurulmuştur. Dili varmak ise tanımında gönül rızasını olumlu biçimde anar. Deyim olumsuz çekimlendiğinde iki kalıbın anlamı birbirine yaklaşır; açıklamak eylemini ise yalnız ağzı varmamak sayar.
Bu atasözü, doğru olmakla birlikte başkalarının işine gelmeyen sözleri söyleyenlerin sevilmediğini anlatır. Dili varmayan kişinin önündeki söz de böyle bir söz olabilir. Atasözü söyleyenin başına geleni, deyim söylemeden önceki gönül durumunu anlatır.