Anlamı
bir sözü söylemeye gönlü razı olmak:
'Süleyman Kâhyaya söylemeye kimsenin dili varmıyor, gücü yetmiyordu.' -Y. Kemal.
Detaylı Açıklama
Dili varmak, bir sözü söylemeye gönlünün razı olması, cesaret edip ağzına alabilmesi anlamında kullanılan bir deyimdir. Çoğu zaman bunun olumsuzu daha yaygındır; insan acı, utanç verici ya da ağır bir sözü söylemeye dili varmaz. Bu yüzden deyim, söyleme eyleminin yalnız dil işi değil vicdan ve duygu işi olduğunu gösterir. İnsan bazen teknik olarak konuşabilir ama kalbi razı olmadığı için sözü ağzına alamaz. Günlük dilde ölüm haberi, ağır eleştiri, kırıcı gerçekler, büyük suçlamalar ve duygusal itiraflar için çok yerinde kullanılır. Deyimin gücü, söz ile gönül arasındaki bağı görünür kılmasındadır. Konuşmanın ahlakî ve duygusal eşiğini çok iyi anlatan bir ifadedir. Bu kullanım, sözün yalnız kelime anlamıyla değil, sosyal ilişki içindeki etkisiyle de yaşadığını gösterir; bu yüzden bugün de kolayca bağlama oturur.
Örnek Cümleler
- O acı haberi yaşlı annesine söylemeye ailedeki kimsenin dili varmadı.
- Bunca emeği küçümsemeye dili varmak herkese göre bir iş değil.
- İçinden geçeni söylemeye dili varmak ona kolay görünüyordu; başkasına ise zordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü burada asıl sorun sözü bilmemek değil, onu söylemeye gönlün razı olup olmamasıdır. Böylece konuşma, duygusal ve ahlakî bir eşiğe bağlanır. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Acı haberler, kırıcı eleştiriler, ağır ithamlar, ayıp sayılan cümleler ve derin itiraflar için sık kullanılır. Çünkü bunları söylemek kolay değildir. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.
Dili varmak gönlün ve cesaretin izin verip vermemesiyle ilgilidir. Dili dönmemek ise söyleyiş ya da anlatım gücünün yetersiz kalmasına işaret eder. Bu yüzden söz, yalnız anlamı değil kullanım tonu ve ilişki içindeki etkisiyle birlikte düşünülmelidir.