Anlamı
korkudan ayakta duramayacak duruma gelmek:
'Mengene gibi bir el, cerrahın yakasına yapışınca zavallının dizlerinin bağı çözülecek gibi oldu.' -İ. O. Anar.
Detaylı Açıklama
Dizlerinin bağı çözülmek, korkudan ayakta duramayacak duruma gelmek anlamındadır. Tanım sebebi açıkça söyler: korku. Kalıbın öznesi bağdır; korkan kişi tamlayanla gösterilir: adamın dizlerinin bağı çözüldü. Korku bir tehdit, bir kaza, sert bir ses ya da beklenmedik bir karşılaşmadan doğabilir. Ayakta duramayacak duruma gelen kişi bir yere tutunabilir, oturabilir ya da yere çökebilir. Kalıp gibi olmak ile de kurulur; o zaman kişinin bu hâle yaklaştığı anlatılır. Korkan bir yolcu, bir tanık, bir sanık ya da küçük bir kız olabilir. Söz bir kaza yerinde, bir mahkeme salonunda ya da karanlık bir sokakta geçebilir. Korkunun ne kadar sürdüğünü kalıp bildirmez. Sözlük bağ sözcüğünün burada neyi karşıladığını ayrıca açıklamaz.
Örnek Cümleler
- Gece yarısı arka bahçede ayak sesi duyan yaşlı adam, dizlerinin bağı çözülünce kapının pervazına tutundu.
- Freni boşalan kamyon bir metre önünde durunca yayanın dizlerinin bağı çözüldü.
- Duruşmada aleyhine tanıklık edecek eski ortağının kürsüye çıktığını gören sanığın dizlerinin bağı çözülecek gibi oldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bir elin yakaya yapışması doğurur: Mengene gibi bir el, cerrahın yakasına yapışınca zavallının dizlerinin bağı çözülecek gibi oldu. El mengeneye benzetilir; tutuşun sertliği bu benzetmeyle verilir. Çözülecek gibi oldu biçimi, zavallının ayakta duramayacak hâle yaklaştığını anlatır.
Dizleri kesilmek, dizlerinde derman, güç kalmamaktır; sözlük bu güçsüzlüğe bir sebep bağlamaz. Dizlerinin bağı çözülmekte ise sebep korkudur. Korkudan güçsüz kalan biri için iki kalıp da kurulabilir; yorgunluktan doğan güçsüzlüğü ise yalnız ilki karşılar.
Atasözü, güçlü kimsenin korkutucu sözlerinin güçsüzü kıpırdayamayacak duruma getirdiğini söyler. Dizlerinin bağı çözülen kişi de korkudan ayakta duramaz olur. Atasözü korkunun kaynağını güçlünün sözüne bağlar; deyim korkunun bedendeki sonucunu adlandırır.