Anlamı
1) son hızla koşmak; 2) mec. kendini kaptırıp sürüklenmek:
'Kendimi yalnız sanıyor ve talihin arabasında doludizgin gidiyordum.' -A. H. Tanpınar.
Detaylı Açıklama
Doludizgin gitmek, sözlükte iki anlamla yer alır. Birincisi son hızla koşmaktır; kalıp bir atın, bir atlının ya da koşan bir insanın hızını anlatabilir. Tanımdaki son sözü hızın en üst derecede olduğunu bildirir. İkinci anlam mecazdır: kendini kaptırıp sürüklenmek. Bu anlamda kişi bir duyguya, bir işe, bir eğlenceye ya da talihe kapılır ve onun götürdüğü yere gider. Doludizgin sözcüğünün kendi anlamı burada verilmez; tanım bütün kalıba aittir. Birinci anlamın öznesi hızla koşan bir canlıdır; ikincisinin öznesi kendini kaptıran kişidir. İkinci anlamda sürüklenmenin iyi mi kötü mü sonuçlandığını tanım söylemez. Kalıp bir yarış anlatısında, bir hayat hikâyesinde ya da bir aşk romanında geçebilir. Mecaz anlamın sözlükte bir tanığı vardır.
Örnek Cümleler
- Köy yolunda ürken at, arabayı peşinden sürükleyerek doludizgin gitti ve ancak dere kenarında durdu.
- Bitiş çizgisine iki yüz metre kala atını kamçılayan jokey doludizgin gidiyor, öndekileri bir bir geçiyordu.
- Üniversitenin ilk yılında eğlenceye kendini kaptıran Emre doludizgin gitti, dönem sonunda dört dersten kaldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Mecaz anlamı, yani kendini kaptırıp sürüklenmeyi gösterir: Kendimi yalnız sanıyor ve talihin arabasında doludizgin gidiyordum. Konuşanı sürükleyen şey talihtir; yazar onu bir arabaya benzetir. Cümlede hız gerçek bir koşudan değil, hayatın akışından gelir.
Tozu dumana katmanın ikinci anlamı toz kaldırarak hızla gitmek ya da kaçmaktır. Doludizgin gitmenin birinci anlamı da hızla koşmayı anlatır, ama tanım son hız der ve toz görüntüsü kullanmaz. Aynı koşan at için iki kalıp birlikte kurulabilir.
Bu atasözü, büyük bir hızla başlayan şeylerin az sürdüğünü söyler. Doludizgin gitmenin tanımı ise sürenin uzunluğundan söz etmez. Atasözü hızın ardından gelecek sonu bildirir; deyim yalnız hızı ya da sürüklenişi anlatır.