Anlamı
dörtnal koşmak:
'Atlar bazen dörtnala kalkıyor, bazen tırısa geçiyordu.' -R. Enis.
Detaylı Açıklama
Dörtnala kalkmak, dörtnal koşmak anlamına gelir. Deyimin öznesi koşan hayvandır: bir at, bir kısrak, bir tay ya da bir at sürüsü. Kalkmak fiiliyle hayvan bir koşuya geçer. Hayvanı koşturan bir binici olabilir de, at kendiliğinden de koşabilir; tanım bunu ayırmaz. Kalıp bir at yarışını, bir savaşı ya da bozkırda koşan bir sürüyü anlatırken kurulabilir. Koşunun süresini tanım belirtmez. Kalıp bir sürünün hep birlikte koşmasını da anlatabilir: tay sürüsü dörtnala kalktı. Geniş zamanla bir atın huyunu da bildirebilir: bu kısrak ıslıkla dörtnala kalkar. Kalıp yönelme ekli dörtnal sözüyle kurulur. Sözlükte koşunun başlatılmasını anlatan ayrı bir kalıp da yer alır; orada özne binicidir.
Örnek Cümleler
- Gök gürleyince ürken kısrak çitin yanından dörtnala kalktı ve vadinin öbür ucuna kadar koştu.
- Bitişe beş yüz metre kala atlar dörtnala kalktı, tribünlerdeki seyirciler ayağa fırladı.
- Kapısı açık kalan ahırdan çıkan taylar, bahar çayırında dörtnala kalktı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Biri dörtnal, öteki tırıs olan iki gidiş arasında değişerek: Atlar bazen dörtnala kalkıyor, bazen tırısa geçiyordu. Cümle bu iki biçimi bazen sözüyle sıralar. Tanık, kalıbın tek bir anı değil, değişen bir yolculuğun bir parçasını anlatabildiğini gösterir.
Doludizgin gitmenin birinci anlamı son hızla koşmaktır. Dörtnala kalkmak ise dörtnal koşmaktır; tanım son hızdan söz etmez. Dörtnal koşan bir at doludizgin de gidebilir; bir yarış anlatısında iki söz birlikte kurulabilir.
Atasözü, iyi koşan atın karnının, yiğit erkeğin burnunun büyük olduğunu söyler. Dörtnala kalkmak ise atın koşusunu anlatır ve atın görünüşünden söz etmez. Atasözü iyi koşucuyu bir belirtiyle tanıtır; deyim koşunun kendisini adlandırır.