Anlamı
buz tutmak, donmak.
Detaylı Açıklama
Don tutmak, buz tutmak ve donmak anlamına gelir. Tanımın ilk fiili bir yüzeyin buzla kaplanmasına, ikincisi donmanın kendisine bakar. Deyimin öznesi donan şeydir: bir göl, bir su birikintisi, bir yol, bir pencere camı ya da bir tarla. Kalıp bir kış sabahını, bir dağ yolunu ya da bir köy çeşmesini anlatırken kurulabilir. Soğuğun gece mi gündüz mü bastırdığını tanım söylemez. Don tutan bir yol kayganlaşabilir, bir çeşmeden su akmaz olabilir. Kalıp bir yerin her kış yaşadığı durumu da anlatabilir: bu yokuş her kış don tutar. Tutmak fiili aynı biçimde buz tutmak kalıbında da vardır. Söz bir hava raporunda, bir yolculuk anlatısında ya da bir çiftçinin sohbetinde geçebilir.
Örnek Cümleler
- Gece eksi on beşe düşen soğukta köy çeşmesinin yalağı don tuttu, hayvanlar su içemedi.
- Sabah işe çıkan Murat, don tutan yokuşta kaymamak için arabasını aşağıda bıraktı.
- Ocak boyunca don tutan göl, çocukların kaydığı bir buz alanına döndü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Buz tutmak, sözlükte sıvının üstünde buz oluşması, buzla kaplanması diye açıklanır. Don tutmanın tanımında bu kalıp ilk sözdür; ardından donmak gelir. Bir gölden söz ederken iki kalıp birbirinin yerine kurulabilir; don tutmak ayrıca donmayı da anlatır.
Soğuk çıkmak, havanın soğumasıdır; kalıpta su ya da buz anılmaz. Don tutmak ise bu soğuğun bir gölü, bir çeşmeyi ya da bir yolu dondurmasıdır. Biri havadaki değişikliği, öteki onun yerde ve suda bıraktığı izi anlatır.
Bu atasözü dışarıda çok soğuk olduğunu söyler. Böyle bir gecenin sabahında çeşmeler ve yollar don tutabilir. Atasözü soğuğun kendisini bir kişileştirmeyle anlatır; deyim soğuğun suda ve yerde yaptığı değişikliği adlandırır.