Anlamı
hava, suları donduracak derecede soğumak.
Detaylı Açıklama
Dona çekmek hava için kullanılır ve onun suları donduracak derecede soğumasını anlatır. Tanım soğuğun ölçüsünü suyla verir: hava, suyu buza çevirecek kadar soğuktur. Deyimin öznesi havadır: hava dona çekti. Kalıp bir hava raporunda, bir köy sabahında ya da bir yolculuk anlatısında geçebilir. Soğuğun hangi saatte geldiğini ve kaç gün süreceğini tanım söylemez. Çekmek fiili burada bir duruma doğru gitmeyi anlatır; aynı yapı hava yağmura çekti gibi söyleyişlerde de görülür. Böyle bir havada su boruları, çeşmeler ve göletler donabilir. Kalıp bir uyarı içinde de kurulabilir: gece hava dona çekecek, bahçedeki hortumu topla. Sözlük kalıba mecaz bir anlam vermez. Soğuğu getiren bir kuzey rüzgârı ya da açık bir kış gecesi olabilir.
Örnek Cümleler
- Akşam ayaz başlayınca hava dona çekti; sabah tarladaki sulama kanalı buz tutmuştu.
- Radyoda havanın gece dona çekeceğini duyan nine, saksılarını içeri taşıdı.
- Ocak ortasında hava dona çekince köy minibüsü buzlu yokuşu çıkamadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Don çekmek donmak demektir ve özne donan şeydir: bir çiçek, bir boru. Dona çekmekte ise özne havadır; tanım havanın suları donduracak kadar soğumasını anlatır. Hava dona çekince bahçedeki bitkiler don çekebilir.
Ayaz vurmak, sözlükte sebze ve meyvelerin donması diye açıklanır. Hava dona çekince bahçedeki sebzeleri ve meyveleri ayaz vurabilir. Biri havanın soğumasını, öteki bu soğuğun ürüne verdiği zararı anlatır.
Atasözü, sabah gökyüzünde görülen kızıllığın o akşam havanın kış gibi olacağını, akşam kızıllığının ise ertesi sabah havanın güze döneceğini belirttiğini söyler. Dona çekmek de havanın soğumasını anlatır. Atasözü havanın değişeceğini önceden bildiren bir işarete, deyim soğuğun vardığı dereceye bakar.