Anlamı
durumun kötü olduğunu göstermek için kullanılan bir söz:
'Hele ihtiyarlıkta yatağa düşmek, düşman başına.' -A. İlhan.
Detaylı Açıklama
Düşman başına, durumun kötü olduğunu göstermek için kullanılan bir sözdür. Söz bir durumu anlattıktan sonra eklenir ve onu kötü diye niteler: ağır bir hastalık, düşman başına. Konuşan bu sözle durumun ne kadar kötü olduğunu vurgular. Kötü durum ağır bir hastalık, yokluk, yalnızlık, hapis ya da sürgün olabilir. Söz kısa ve kalıplaşmıştır; yüklem yerinde ek fiille de kullanılabilir: düşman başınaydı. Tanım bu kötülüğü düşmana dilemeyi anlatmaz; yalnız durumun kötülüğünü bildirir. Söz anlatılan durumu yaşamış olanın ağzında bir yakınma, dinleyenin ağzında bir acıma olabilir. Söz kendi başına bir cümle gibi durabilir. Söz bir anı anlatılırken, bir yakınma sırasında ya da bir haberin ardından eklenebilir.
Örnek Cümleler
- Kış ortasında kaloriferi bozulan ve tamirci bulamayan yaşlı çift, bir hafta battaniyelere sarınarak oturdu; düşman başına.
- Gurbette tek başına hastalanıp kimseye haber veremeyen Ali'nin o günleri, düşman başına.
- Selin'in iki yıl boyunca her gün dört saat yol giderek işe gidip geldiği o dönem, düşman başına.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İhtiyarlıkta hastalanıp kalkamaz hâle gelmektir: Hele ihtiyarlıkta yatağa düşmek, düşman başına. Cümlenin başındaki zarf, bu durumun ayrıca ağır olduğunu belirtir. Söz, yaşlılığın en ağır hâllerinden birini böylece adlandırır.
Dostlar başından ırak, sözü edilen kötü bir durumla yakınların karşılaşmaması için söylenen bir iyi dilek sözüdür. Düşman başına da kötü bir durumla birlikte anılır, ama bir dilek değil, bir niteleme bildirir. Biri yakınları kötülükten uzak tutmayı diler, öteki bir durumun kötülüğünü düşmanı anarak ölçer.
Atasözü, düşmanların ölümünden sevinç duymanın insanlığa yakışmadığını söyler. Düşman başına sözü ise kötü bir durumu düşmanla birlikte anar. Atasözü düşmanın uğradığı kötülüğe sevinmeyi kınar; söz yalnız bir durumun kötülüğünü bildirir.