Anlamı
utanmak, sıkılmak.
Detaylı Açıklama
Edep etmek, utanmak, sıkılmak anlamındadır. Tanımdaki sıkılmak burada bir utanma, bir çekinme duygusunu karşılar. Edep sözcüğü terbiyeyi ve utanma duygusunu düşündürür; kalıp bu duygunun kişide uyanmasını anlatır. Utanan kişi bunu bir kızarmayla, bir gülümsemeyle ya da bir adım geri çekilerek belli edebilir. Özne utanan kişidir; bir çocuk, bir genç, bir misafir ya da kalabalık önünde konuşan biri olabilir. Utanmanın sebebi bir hata, bir övgü, bir yabancının yanında bulunmak ya da kişiye yöneltilen bir soru olabilir. Kalıp ayrılma ekiyle neden çekinildiğini alabilir: büyüklerinden edep etti. Edep etmek, kişinin bir şeyi yapmaktan ya da söylemekten geri durmasıyla da görünebilir. Kalıp olumsuz biçimiyle bir kınama da taşıyabilir: hiç edep etmeden konuşuyor. Tanım utancın ne kadar sürdüğünü söylemez.
Örnek Cümleler
- Ödül törenine çağrılan küçük kız, alkışlar başlayınca edep edip annesinin arkasına saklandı.
- Yeni gelinin babası sofrada ilk lokmayı almaktan edep etti, ev sahibinin başlamasını bekledi.
- Hocasının sorusuna yanlış cevap veren öğrenci edep etti, başını önüne eğdi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Utanç duymak sözlükte utanmak diye açıklanır. Edep etmenin tanımı da utanmakla başlar ve ona sıkılmayı ekler. İki kalıp anlamca örtüşür; ayrılık, edep etmenin kalıbında edep sözcüğünün bulunmasıdır.
Önüne bakmak, utanmak, utancından cevap vermemektir. Edep eden kişi de utanır; tanım ise onun cevap verip vermediğini söylemez. Önüne bakmak utancın bir sonucunu, susmayı da kalıbın içine alır.
Atasözü, armağan alanın armağanı verenin isteğini yerine getirmemeye çekindiğini söyler. Burada utanç, alınan bir armağandan ve onun doğurduğu borç duygusundan gelir. Edep etmekte ise utancın sebebi tanımda belirtilmez; her türlü durumdan doğabilir.