Anlamı
hlk. 'affedersiniz, söylemesi ayıptır ama' anlamında kullanılan bir söz: Edeptir söylemesi, donuna kaçırmış.
Detaylı Açıklama
Edeptir söylemesi sözü, ayıp, mahrem ya da kaba kaçabilecek bir şeyi söylemeden önce kullanılan bir giriş ifadesidir. Kişi bu sözle hem karşısındakinden peşinen anlayış ister hem de biraz sonra söyleyeceği şeyin doğrudan söylenmesinin uygun olmadığını kabul eder. Bu yüzden sözün içinde hem mahcubiyet hem de görgü vardır. Eski konuşma üslubunda daha canlıdır; bugün de özellikle mizahî, halk dili taşıyan veya yaşlı kuşaklara özgü anlatımlarda duyulur. Tam anlamıyla bir özür değildir ama sözün ağırlığını yumuşatır. Kısacası edeptir söylemesi, ayıp sayılan bir meseleye görgü perdesi çekerek giriş yapmaktır. Sözü yumuşatır. Mahremiyeti sezdirir. Dinleyeni hazırlar. Kabalığı törpüler. Konuşanın hem söyleme mecburiyeti duyduğunu hem de sözün sertliğinin farkında olduğunu gösterdiği için, ince bir geçiş cümlesi işlevi de görür.
Örnek Cümleler
- Edeptir söylemesi, çocuk dün gece korkudan altını yine ıslatmış dedi usulca.
- Yaşlı kadın, edeptir söylemesi diyerek hastalığının mahcup ayrıntısını anlattı.
- Köyde büyükler ayıp konulara girerken önce edeptir söylemesi demeyi ihmal etmez.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü özür dileyip geri çekilmez; aksine söylenecek şeyi yine söyler ama önce ona bir görgü çerçevesi kurar. Yani işlevi, yolu açarken sertliği azaltmaktır. Bu yüzden tam bir geri adım değil, nezaketli bir hazırlık cümlesi sayılır.
Bugün çoğu zaman halk dili, yaşlı kuşak söyleyişi ya da hafif mizah taşıyan anlatımlarda daha doğal gelir. Bu tonlarda söz hem samimi hem de yerel bir hava taşır.
Çünkü edeptir söylemesi, konuşmayı gereksiz süslemek değil, ayıp sayılan bir şeye nezaketle giriş yapmaktır. Amacı dolandırmak değil, dinleyeni hazırlamaktır. Bu nedenle biri usul kurar, öteki ise usulsüz bir laf uzatmayı eleştirir.