Anlamı
yapamamak, dayanamamak: Bu üzücü durum karşısında ağlamamak elden gelmiyor.
Detaylı Açıklama
Elden gelmemek, yapamamak, dayanamamak anlamındadır. Tanımda iki fiil vardır ve ikisi ayrı bir yönü gösterir: yapamamak bir gücün yetmemesini, dayanamamak ise bir duyguya karşı koyamamayı anlatır. Sözlüğün örneği ikinci yönü gösterir: bu üzücü durum karşısında ağlamamak elden gelmiyor. Burada kişi ağlamamayı ister ama başaramaz. Kalıbın öznesi yapılamayan eylemdir ve -mek ekli bir adla anılır: gülmemek elden gelmiyor, susmak elden gelmedi. Kişinin kendisi kalıpta açıkça yer almaz; elden sözü onun gücünü karşılar. Kalıp bir acıma, bir öfke ya da bir gülme karşısında kendini tutamayan birini anlatabilir. Bir işin gücü aşması da bu kalıpla anlatılabilir: bu yükü taşımak elden gelmez. Söz bir özür tonu da taşıyabilir.
Örnek Cümleler
- Cenazede yaşlı annenin feryadını duyunca ağlamamak elden gelmedi; herkes gözyaşlarını sildi.
- Öğretmen ciddi bir yüzle konuşurken çocuğun komik sorusuna gülmemek elden gelmiyordu.
- Dev dolabı üçüncü kata tek başına çıkarmak elden gelmeyince komşulardan yardım istendi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Elinden bir iş gelmemek, çaresizlikten ya da yeteneksizlikten bir iş yapamamaktır; iyelik eki onu bir kişiye bağlar. Elden gelmemek ise kişiyi anmaz, yapılamayan eylemi öne alır. Ayrıca tanımı dayanamamayı da kapsar; öteki kalıpta böyle bir duygu yönü yoktur.
İçi götürmemenin ilk anlamı, acıklı bir durum karşısında dayanamamaktır. Elden gelmemenin dayanamamak yönü de buna yakındır. Biri içi, öteki eli anar; ikisi de kişinin kendini tutamadığı bir anı anlatır.
Bu atasözü, güçsüz kişinin kimseye yardım edecek durumda olmadığını söyler; zayıf düşmüş ata kuyruğu bile yük olur. Elden gelmemek de gücün yetmediği bir durumu anlatır. Atasözü bu güçsüzlüğün başkalarına uzanamamasını, kalıp ise bir eylemin yapılamamasını öne çıkarır.