Anlamı
argo 1) çok şaşırmak, donup kalmak; 2) kötü bir duruma düşmek:
'Bunlar ezberlerindeki mânileri söylerler, dağarcıklarında mâni kalmayınca da eşekten düşmüş karpuza dönerler.' -S. Birsel.
Detaylı Açıklama
Eşekten düşmüş karpuza dönmek, argoda iki anlamda kullanılır. Birincisi çok şaşırmak, donup kalmaktır; ikincisi kötü bir duruma düşmektir. Karpuz yerine yalnız düşmüş de denir. Görüntü bir pazar yolundan gelir: eşeğin sırtındaki küfeden düşen karpuz yarılır, dağılır, eski biçimini yitirir. İlk anlamda bu dağınıklık kişinin şaşkınlığını, ne yapacağını bilemeyişini anlatır. İkinci anlamda ise kişi düzenini yitirmiş, perişan bir duruma düşmüştür. Kalıp bir sınavda bildiğini unutan bir öğrenciyi, bir tartışmada söyleyecek sözü kalmayan birini ya da bir iflasın ardından ortada kalan bir tüccarı anlatabilir. Dönmek fiili bir değişimi anlatır: kişi bu hâle gelir; değişimin bir anda mı, zamanla mı olduğunu tanım söylemez. Argo bir söyleyiştir; şaka, alay ya da acıma içeren gündelik konuşmalarda duyulur.
Örnek Cümleler
- Patronun ani sorusu karşısında hazırladığı bütün cümleleri unutan stajyer, eşekten düşmüş karpuza döndü.
- Yağmurda otobüsü kaçırıp çamura düşen Burak, iş görüşmesine eşekten düşmüş karpuza dönmüş hâlde vardı.
- Büyük ortağı çekilince borçları altında kalan tüccar, birkaç ayda eşekten düşmüş karpuza döndü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Bunlar ezberlerindeki mânileri söylerler, dağarcıklarında mâni kalmayınca da eşekten düşmüş karpuza dönerler. Sözlük bu cümleyi ikinci anlamın, kötü bir duruma düşmenin tanığı olarak verir: dağarcığı tükenen kişiler zor durumda kalır.
Hâli duman olmak, argoda kötü duruma düşmektir ve kalıbın ikinci anlamıyla örtüşür. İkisi de argoya aittir. Duman görüntüsü dağılıp kaybolan bir düzeni, karpuz görüntüsü ise yarılıp saçılan bir bütünlüğü düşündürür.
Atasözüne göre iyi bir durumdayken kötü duruma düşen kimse, başına aynı şey gelenin derdini iyi anlar. Eşekten düşmüş karpuza dönen birini de en iyi, benzer bir düşüş yaşamış olan anlar. Biri düşüşün yarattığı anlayışı, öteki düşüşün kendisini anlatır.