Anlamı
1) 'gıcırtı' sesi çıkarmak: Merdiven basamakları gıcır gıcır ediyordu. 2) tertemiz duruma getirmek.
Detaylı Açıklama
Gıcır gıcır etmek deyimi, bağlama göre ya gıcırtı sesi çıkarmak ya da bir şeyi tertemiz, pırıl pırıl hâle getirmek anlamında kullanılır. Birinci anlamında eski kapı, merdiven, ayakkabı ya da araç parçaları ses çıkarırken bu deyim doğal duyulur. İkinci anlamında ise ev, eşya, araç ya da yüzeyin çok temiz, bakımlı ve yeni gibi görünmesi anlatılır. Bu çift anlamlılık, ses ve parlaklık arasında halk dilinin kurduğu canlı bağı gösterir. Deyim özellikle gündelik konuşmada canlılık, hareket ve görsellik katar. Kısacası gıcır gıcır etmek, bir yandan duyulan sesi bir yandan da tertemiz görünüşü anlatabilen, Türkçede hem işitsel hem görsel etki taşıyan çok canlı bir deyimdir. Böylece bağlamına göre ya kulağa ya göze hitap eden bir anlam kazanır.
Örnek Cümleler
- Eski merdiven geceleri öyle gıcır gıcır etmekle evi inletiyordu ki uyutmadı.
- Arabayı yıkatıp içini de baştan aşağı gıcır gıcır ettirmiş sonunda bugün.
- Sabah erkenden mutfağı gıcır gıcır etmek için uzun süre uğraştı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Birinde işitsel, ötekinde görsel bir etki öne çıkar; ama ikisinde de belirginlik vardır. Deyim, ya sesi apaçık duyurur ya da temizliği gözle görülür hâlde güçlü biçimde hissettirir.
Eğer kapı, merdiven, ayakkabı gibi ses çıkaran şeylerden söz ediliyorsa birinci anlam öne çıkar. Temizlik, parlatma ve hazırlık konuşuluyorsa ikinci anlam çok daha hemen belirginleşir.
Çünkü sıradan bir durumu düz anlatmak yerine canlandırır. Hem sesi hem temizliği daha renkli, daha akılda kalıcı ve daha hissedilir biçimde aktardığı için konuşmada canlı bir etki bırakır.