Anlamı
1) hızla gidişini yavaşlatamamak; 2) mec. öfkesini yenememek, yatışamamak:
'Münakaşa tekrar eski hızını alamayarak biraz sonra söndü.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Hızını alamamak, hem gerçek anlamda hızla giden bir şeyin yavaşlatılamamasını hem de mecaz olarak kişinin taşan duygusunu durduramamasını anlatır. Bu iki anlamın ortak noktası, bir hareketin veya duygunun kendi ivmesiyle sürmesidir. Araba, koşu veya fiziksel hareket için söylendiğinde doğrudan yavaşlayamama durumu vardır. Tartışma, öfke veya konuşma için kullanıldığında ise kişi kendini tutamaz, bir başladığı şeyi kolayca durduramaz. Bu yüzden deyim hem bedensel hem duygusal taşkınlık için çok elverişlidir. Günlük dilde canlı ve güçlü bir kullanım alanı vardır. Böylece sürüp giden ivmenin kontrol altına alınamamasını anlatan çok yönlü bir deyim olarak öne çıkar. Kontrol kaybının hem hareket hem duygu düzeyinde yaşanabildiğini de tamamlar.
Örnek Cümleler
- Yokuştan inerken bisiklet hızını alamamak yüzünden tehlike yarattı birden aşağıda.
- Öfkeyle konuşunca hızını alamamak onu daha da ileri götürdü sonunda.
- Kalabalığı görünce çocuk sevinçten hızını alamamak hâline girdi resmen orada.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Hızını alamamak, bir hareketi fiziksel olarak yavaşlatamamak ve taşan duygu ya da davranışı durduramamak anlamlarında kullanılır. Ortak çekirdek, başlayan ivmenin istenen anda denetim altına alınamamasıdır.
Ortak fikir, bir ivmenin başladıktan sonra kolayca kesilememesidir. İster araç olsun ister öfke, başlayan hareket bir süre kendi gücüyle sürmeye devam eder ve kişi hemen denge kuramaz.
Araç hareketlerinde, koşuda, tartışmalarda, öfkede ve aşırı sevinçte sık görülür. Deyim, kontrolün zayıfladığı, taşkınlığın sürdüğü ve kişinin kendini hemen toparlayamadığı anları anlatır; bu yüzden uyarı tonu da taşıyabilir.