Anlamı
sıkıntı, fenalık basmak:
'Şevki, ekmek öpüp çocukları üzerine yemin ettikçe onun içine baygınlıklar çöküyordu.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
İçine baygınlıklar çökmek deyimi, sıkıntı ve fenalık basmak, ruhen ve bedenen bunalıma girmek anlamında kullanılır. 'Baygınlık' bilincin bulanması, güçsüzlük ve kontrolü kaybetme eşiğindeki hâldir; 'çökmek' ise ağır bir yükün üzerine inmesini anlatır. İkisi birleştiğinde kişi üzerine ağır bir karanlık çökmüş, nefes alamaz hâle gelmiş gibi hisseder. Deyim, özellikle yemin, yalan ve vicdani baskı anlarında kullanılır: kişi bir gerçeği öğrenir veya bir durumun ağırlığını kavrar ve o anda baygınlıklar çöker. Çoğul kullanımı olan 'baygınlıklar' duygunun bir kez gelip geçmediğini, dalga dalga tekrarladığını vurgular. Söz, edebî metinlerde derin ruhsal çöküntüyü betimlemek için tercih edilen etkili bir kalıptır ve günlük konuşmada daha nadir duyulsa da anlam gücü çok yüksektir.
Örnek Cümleler
- Şevki ekmek öpüp çocukları üzerine yemin ettikçe onun içine baygınlıklar çöküyordu.
- Doktorun söylediklerini duyunca içine baygınlıklar çöktü, koltuğa yığıldı.
- Gerçeği öğrendiğinde içine baygınlıklar çöktü, ne yapacağını bilemez hâlde kaldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çoğul yapı duygunun bir kez gelip geçmediğini, tekrar tekrar dalga gibi geldiğini vurgular. Kişi bir an toparlanır gibi olur ama yeniden çöker; bu tekrarlayan fenalık hissi çoğul biçimle somutlaştırılır. Tekil 'baygınlık' tek bir olay anlatırken çoğul süreklilik ve yoğunluk katar.
Genellikle fiziksel bir bayılma değil, ruhsal bir çöküntüdür. Kişi bilincini kaybetmez ama kaybedecekmiş gibi hisseder; dünyası döner, göğsü sıkışır, gözleri kararır. Ancak bazen gerçekten fiziksel bir fenalık da eşlik edebilir; stres bedensel belirtiler yaratabilir.
Ağır gerçeklerin öğrenildiği anlarda, vicdanı zorlayan durumlarda ve hayat değiştiren haberlerin alındığı zamanlarda en doğal biçimde kullanılır. Bir ihanet, bir kayıp veya bir yalan ortaya çıktığında kişinin içine baygınlıklar çöker ve bu ifade o anın şiddetini çok etkili biçimde aktarır.