Anlamı
argo zayıf ve bitkin duruma gelmek:
'Birbirimizle kavga etmekten, bekârlıktan, biraz açlıktan, iğne yutmuş ite dönmüştük.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
İğne yutmuş ite dönmek deyimi, argo biçimde zayıf ve bitkin duruma gelmek, perişan bir hâle düşmek anlamında kullanılır. 'Maymuna dönmek' biçiminde de söylenir. İğne yutmuş bir hayvan acıdan kıvranır, hareket edemez, güçsüz ve perişan kalır; bu imge insan için de aynı çaresiz durumu betimler. Deyim kaba sayılır çünkü 'it' kelimesi aşağılayıcıdır; bu yüzden resmî ortamlarda kullanılmaz, samimi ve teklifsiz konuşma dilinde yer alır. Özellikle uzun süren hastalık, ağır çalışma koşulları, açlık veya uykusuzluk sonrası yaşanan fiziksel tükenmeyi anlatır. Askerde, gurbette veya cezaevinde çekilen zorlukları anlatan hikâyelerde sıkça duyulur. Söz, fiziksel yıpranmanın en uç noktasını abartılı ama çok somut bir imgeyle aktarır ve dinleyende hem acıma hem de hafif bir gülümseme yaratır çünkü imgenin kendisi çarpıcıdır.
Örnek Cümleler
- Birbirimizle kavga etmekten, bekârlıktan, biraz açlıktan iğne yutmuş ite dönmüştük.
- Sınavlara hazırlanırken uyumadı, yemedi, iğne yutmuş ite döndü zavallı çocuk.
- Askerin sonuna doğru herkes iğne yutmuş ite dönmüştü, bir an önce terhis olmak istiyorduk.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
'İt' kelimesi Türk kültüründe aşağılayıcıdır ve insanı hayvanla karşılaştırmak hoş karşılanmaz. Bu yüzden deyim resmî, profesyonel veya yaşça büyüklerin yanında kullanılması uygun görülmez. Samimi arkadaş sohbetlerinde, askerlik anılarında ve mahalle dilinde doğal karşılanır.
Anlam olarak aynıdır; ikisi de zayıf ve bitkin duruma düşmeyi anlatır. 'İt' daha kaba ve daha yaygındır. 'Maymun' biraz daha hafif ve esprili bir ton taşır. Bölgesel tercihler hangisinin kullanılacağını belirleyebilir; her ikisi de aynı ölçüde anlaşılır ve kabul görür.
İğne yutmak düşüncesi bile ürperticidir: keskin bir metal nesnenin iç organlara batması son derece acılı ve tehlikelidir. Bunu yaşayan bir hayvanın acıdan kıvranacağı, hareket edemeyeceği ve perişan olacağı açıktır. Bu somut ve ürkütücü imge, fiziksel tükenmenin boyutunu çok etkili biçimde hissettirir.