Anlamı
düzenini kaybetmek, çığırından çıkmak.
Detaylı Açıklama
İş şirazesinden çıkmak deyimi, düzenini kaybetmek, çığırından çıkmak, kontrol edilemez hâle gelmek anlamında kullanılır. 'Şiraze' kitap ciltçiliğinde sayfaları bir arada tutan dikiş ipliğidir; şiraze koptuğunda sayfalar dağılır ve kitap bütünlüğünü yitirir. Bu imge çok güçlüdür: şirazesinden çıkan bir iş de tıpkı dağılan bir kitap gibi parçalara ayrılmış, düzenini kaybetmiş ve bütünlüğü bozulmuştur. Deyim, 'çığırından çıkmak' ile eş anlamlıdır ama şiraze imgesi daha somut ve daha edebîdir. Özellikle özenle kurulmuş bir düzenin bozulması, uzun süredir sürdürülen bir dengenin çökmesi durumlarında tercih edilir. Resmî ve edebî dilde daha çok yer alır. Söz, düzenin ne kadar kırılgan olduğunu ve küçük bir kopmanın tüm yapıyı çökertebileceğini hatırlatır.
Örnek Cümleler
- Yönetici değişince işler şirazesinden çıktı, hiçbir şey eskisi gibi yürümüyor.
- Ailedeki dengeler bozulunca her şey şirazesinden çıktı, herkes birbirine düştü.
- Ekonomi politikaları şirazesinden çıkmış, piyasalar kaos içinde.
Kökeni ve Hikayesi
Farsça 'şirâze' sözcüğünden gelir; kitap ciltçiliğinde sayfaları bir arada tutan dikiş ipliği anlamındadır. Osmanlı kitap kültüründe şiraze çok önemli bir unsurdu; şirazesi kopan kitap dağılır ve kullanılamaz hâle gelirdi. Bu somut deneyim zamanla düzenin bozulması, kontrolün kaybedilmesi anlamında mecazi kullanıma dönüşmüştür.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Şiraze Farsça kökenli bir sözcüktür ve kitap ciltçiliğinde sayfaları bir arada tutan dikiş ipliğini veya şeridini anlatır. İran'ın Şiraz şehriyle ilişkilendirilir çünkü o şehir kitap sanatıyla ünlüydü. Osmanlıca yoluyla Türkçeye geçmiş ve mecazi olarak düzen, intizam anlamını kazanmıştır.
Anlam olarak neredeyse özdeştir; ikisi de düzenin bozulmasını ve kontrolün kaybedilmesini anlatır. 'Şirazesinden çıkmak' daha edebî ve daha ağırbaşlı bir tondadır; resmî metinlerde ve edebi anlatımlarda tercih edilir. 'Çığırından çıkmak' daha gündelik ve konuşma diline yakındır.
İmge düzeltmenin çok zor olduğunu ima eder: dağılmış sayfaları yeniden birleştirmek kolay değildir. Ama imkânsız da değildir; sabırlı bir yeniden yapılanma, güçlü bir liderlik ve adım adım düzenleme ile şiraze yeniden kurulabilir. Ancak eski sağlamlığına ulaşması uzun zaman alır.